Maleńki dramat po raz pierwszy ukazał się w postaci książkowej na emigracji, w Paryżu, w 1956 roku. W oparciu o tę powieść można badać „portret epoki”, przemiany obyczajów i norm zachowania w ukraińskim „czerwonym Weimarze” lat dwudziestych: jest tu i ukrainizacja, i industrializacja, i NEP, i „nowe małżeństwo”, i „kwestia kobieca”. Zaprezentowano tu na tle jednego dziesięciolecia (o każdej postaci wiemy, kim
była przed rewolucją bolszewicką) niemal wszystkie stany i warstwy społeczne, może oprócz chłopów (Pidmohylny był dzieckiem wielkiego miasta, produktem wszystkich trzech naszych ponadmilionowych miast XX wieku: Katerynosława, Kijowa i Charkowa).
Maleńki dramat. Ten tytuł tylko pozornie stanowi moralne streszczenie opowiadanej historii (trochę jakby diagnoza epoki – miniaturyzacja namiętności czy „dramatów” do rozmiaru „maleńkich”), bo ma także dosłowne znaczenie! Maleńki dramat – to także określenie czysto gatunkowe: mały teatrzyk, przedstawienie na jarmarku, gra katarynka, a tytuły scen brzmią jak wskazówki dla reżysera.
U Arendt zło jest banalne, a u Pidmohylnego – „małe”, jak wszystko w tym „mieszczańskim dramacie”. Wszystko jest tu jakby nieprawdziwe, pomniejszone do rozmiaru gabinetowego – pokojowe, salonowe, laboratoryjne; także namiętności bohaterów – nie bez powodu wszystko, co między nimi zachodzi, dzieje się w czterech ścianach! W teatrzyku Maleńkiego dramatu wszyscy są „skazańcami na nitkach” – to lalki, które wyobraziły sobie, że są żywe i spróbowały zbuntować się przeciwko scenariuszowi, mówiąc dzisiejszym językiem – wyjść z Matrixa.
Oksana Zabużko